ŞANLIURFA – BHA

Fırat’ın kıyısında uzanan geniş düzlükler, tarım arazilerinin arasında yükselen eski höyükler ve binlerce yıllık yaşamın izlerini taşıyan yerleşimler… Şanlıurfa’nın kuzeyinde bulunan Hilvan, Güneydoğu Anadolu’nun tarihî geçmişiyle kırsal yaşam kültürünün bir arada görüldüğü ilçeler arasında yer alıyor.

Şanlıurfa kent merkezinin yaklaşık 55 kilometre kuzeyinde bulunan ilçe, doğusunda Siverek, güneybatısında Bozova ve batısında Fırat havzasıyla çevrili. Deniz seviyesinden yaklaşık 600 metre yükseklikteki Hilvan’ın büyük bölümü hafif dalgalı düzlüklerden oluşurken Fırat kıyısına yaklaşıldıkça arazi daha engebeli bir görünüm kazanıyor.

Bugünkü Hilvan’ın yerleşim geçmişi Osmanlı döneminde 19. yüzyılın başlarına dayansa da ilçe sınırlarındaki arkeolojik bulgular, bu topraklarda binlerce yıl önce yerleşik toplulukların yaşadığını ortaya koyuyor.

Binlerce yıllık geçmiş: Nevali Çori

Hilvan’ın tarih öncesi dönemine ilişkin en önemli arkeolojik alanlardan biri, Kantara köyü yakınlarında bulunan Nevali Çori yerleşimi.

Fırat havzasındaki eski yerleşim alanlarından biri olan Nevali Çori’nin geçmişi, MÖ 8500-8000 yıllarına kadar uzanıyor.

Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem’e tarihlenen yerleşim, insanların kalıcı yaşam alanları oluşturduğu, üretim faaliyetlerinin geliştiği ve toplumsal yaşamın yeni biçimler kazandığı tarih öncesi sürecin izlerini taşıyor.

Bölgede 1983 yılında başlayan ve sonraki yıllarda devam eden arkeolojik kazılarda, konut kalıntılarının yanı sıra törensel amaçlarla kullanıldığı değerlendirilen özel bir yapı ortaya çıkarıldı.

Heidelberg Üniversitesi ile Şanlıurfa Müzesi iş birliğinde yürütülen araştırmalar, Nevali Çori’nin yalnızca günlük yaşamın sürdürüldüğü bir yerleşim olmadığını, inanç ve toplumsal faaliyetler açısından da önem taşıdığını gösterdi.

Kazılarda ortaya çıkarılan kireçtaşı heykeller, insan başı tasvirleri ve T biçimli dikilitaşlar, bölgenin tarih öncesi sanat ve mimari anlayışına ilişkin önemli bulgular arasında yer aldı.

İnsanların ve hayvanların taşa işlendiği dönem

Nevali Çori’de bulunan eserler, binlerce yıl önce bölgede yaşayan insanların doğayla kurduğu ilişkiye dair izler de taşıyor.

Kazılarda ortaya çıkarılan taş heykeller ve kabartmalarda insan figürlerinin yanı sıra ayı, kurt, tilki, yılan, kuş ve kaplumbağa gibi hayvan tasvirleri tespit edildi.

Bu tasvirler, yabani hayvanların dönemin insanları açısından yalnızca doğal çevrenin bir parçası olmadığını, simgesel ve törensel anlatımlarda da yer bulduğunu gösteriyor.

Yerleşimdeki T biçimli dikilitaşlar ve özel yapı kalıntıları, Şanlıurfa’nın diğer Neolitik merkezlerinde görülen mimari geleneklerle benzerlik taşıyor.

Nevali Çori, özellikle Göbeklitepe ile birlikte değerlendirildiğinde, Güneydoğu Anadolu’da yerleşik yaşamın, taş işçiliğinin ve toplu ritüellerin gelişimini anlamak açısından önemli bir arkeolojik alan olarak kabul ediliyor.

Bölgede ayrıca Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı’na ait yerleşim tabakaları da tespit edildi. Bu bulgular, Fırat havzasının farklı tarih öncesi dönemlerde yaşam alanı olarak kullanıldığını ortaya koyuyor.

Fırat’ın suları altında kalan tarih

Nevali Çori’nin günümüzdeki durumu, Hilvan’ın tarihî geçmişiyle Fırat Nehri üzerinde gerçekleştirilen büyük değişim arasındaki bağlantıyı da yansıtıyor.

Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında Atatürk Barajı’nın inşa edilmesiyle Fırat kıyısındaki birçok tarihî alanın su altında kalacağı anlaşıldı.

Bu nedenle 1970’li yılların sonlarından itibaren bölgede arkeolojik yüzey araştırmaları ve kurtarma kazıları gerçekleştirildi.

Nevali Çori’deki kazılar da baraj sularının yükselmesinden önce tarihî kalıntıların belgelenmesi ve taşınabilir eserlerin korunması amacıyla yürütüldü.

Yerleşim alanı, 1992 yılında Atatürk Baraj Gölü’nün suları altında kaldı.

Kazılarda gün yüzüne çıkarılan heykeller, mimari parçalar ve diğer eserler ise Şanlıurfa Müzesi koleksiyonuna kazandırıldı.

Böylece bugün su altında bulunan Nevali Çori, arkeolojik bulgularıyla Anadolu’nun en eski yerleşik toplulukları üzerine yürütülen araştırmalardaki önemini korudu.

Balkı çevresinde Roma ve Tunç Çağı izleri

Hilvan’ın eski yerleşim izleri yalnızca Nevali Çori ile sınırlı değil.

İlçeye bağlı Balkı Mahallesi çevresinde bulunan arkeolojik alanlar, farklı dönemlerde bölgede yaşamış toplulukların geride bıraktığı kalıntıları barındırıyor.

Şanlıurfa Valiliğinin kültür envanterinde yer alan Balkı Höyüğü’nde yapılan yüzey araştırmalarında Kalkolitik, Erken Tunç ve Orta Tunç çağlarına ait seramik parçaları tespit edildi.

Balkı’nın yaklaşık bir kilometre kuzeyindeki Dikme Mevkii’nde ise Roma ve Orta Çağ dönemlerine ilişkin yapı kalıntıları bulunuyor.

Kayalık bir tepe üzerine kurulan yerleşimde taş duvarlar, yapı temelleri ve büyük taş bloklardan oluşturulmuş giriş izleri tespit edildi.

Alanda bulunan çatı kiremitleri, pişirme kapları ve farklı dönemlere ait seramik parçaları, buranın geçmişte çeşitli amaçlarla kullanılan bir yerleşim alanı olduğunu gösteriyor.

Hilvan’ın Özveren Mahallesi çevresinde de kale ve burç kalıntıları bulunuyor. Ancak bu yapıların hangi dönemde inşa edildiği kesin olarak belirlenebilmiş değil.

Bu arkeolojik izler, Hilvan’ın bulunduğu coğrafyanın yalnızca yakın dönemlerde değil, tarih öncesinden Orta Çağ’a kadar farklı dönemlerde yerleşim amacıyla değerlendirildiğini ortaya koyuyor.

Bir kara dibek taşından doğan isim: Karacurun

Bugünkü Hilvan ilçe merkezinin kuruluş hikâyesi ise Osmanlı dönemine uzanıyor.

Hilvan Kaymakamlığı ve Hilvan Belediyesinin tarihçe kayıtlarına göre 1820 yılında yöredeki göçebe aşiretlerin yerleşmesiyle bölgede Karacurun adıyla bir köy kuruldu.

Köyün adının, yerleşim meydanında bulunan siyah renkli bir dibek taşından geldiği belirtiliyor.

Geçmişte tahıl ve farklı ürünlerin dövülerek işlenmesinde kullanılan dibek taşları, Anadolu’nun geleneksel kırsal yaşamında önemli bir yere sahipti.

Karacurun adı da bu gündelik yaşam aracının yerel hafızada bıraktığı izlerden biri olarak günümüze ulaştı.

Sonraki yıllarda çevredeki farklı aşiretlerin yerleşmesiyle büyüyen köy, zaman içerisinde bölgedeki yerleşim merkezlerinden biri hâline geldi.

Başlangıçta Siverek’e bağlı Uluyazı nahiyesiyle ilişkili olan Karacurun, yerleşimin gelişmesiyle birlikte idari açıdan da önem kazandı.

30 Mayıs 1926 tarihinde çıkarılan 877 sayılı Kanun kapsamında ilçe statüsü kazanan yerleşim, Hilvan adını aldı.

Böylece Osmanlı döneminde küçük bir köy olarak gelişen Karacurun, Cumhuriyet’in ilk yıllarında Şanlıurfa’ya bağlı bir ilçe merkezine dönüştü.

Toprağa dayanan yaşam: Tarım ve hayvancılık

Hilvan’ın tarih boyunca gelişmesinde bulunduğu coğrafyanın tarıma elverişli alanları ve hayvancılık faaliyetleri önemli rol oynadı.

İlçenin geniş düzlüklerinde buğday, arpa, mercimek ve nohut gibi ürünler yetiştirilirken kırsal yerleşimlerde koyun, keçi ve sığır yetiştiriciliği de geçim kaynakları arasında bulunuyor.

Geçmişte tarım ve hayvancılığa dayanan kırsal yaşam, yalnızca ekonomik faaliyetleri değil, bölgenin yemek kültürünü, el sanatlarını ve mevsimlik geleneklerini de şekillendirdi.

Hilvan’da özellikle üzüm yetiştiriciliğiyle bağlantılı bağ bozumu geleneği, bu üretim kültürünün örneklerinden biri.

Yörede “kerge” olarak da bilinen bağ bozumu sırasında olgunlaşan üzümler toplanarak şırası çıkarılıyor. Elde edilen üzüm şırası, geleneksel yöntemlerle işlenerek pekmez, pestil ve cevizli sucuk gibi ürünlere dönüştürülüyor.

Tarımın yanı sıra hayvancılıktan elde edilen yün ve deri de geçmişte farklı el sanatlarında kullanıldı. Yünlü ve ipekli halı dokumacılığı, Hilvan’ın geleneksel üretim kültüründe yer alan faaliyetler arasında bulunuyor.

Fırat’ın değişen coğrafyası

Hilvan’ın doğal yapısını şekillendiren önemli unsurlardan biri de ilçenin batısındaki Fırat havzası.

Fırat Nehri’nin çevresinde uzanan kayalık ve engebeli alanlar, ilçenin iç kesimlerindeki hafif dalgalı düzlüklerden farklı bir coğrafi görünüm oluşturuyor.

1990’lı yıllarda Atatürk Barajı’nın su tutmasıyla birlikte bölgenin doğal ve beşerî çevresinde önemli değişimler yaşandı.

Geçmişte nehir vadileri ve tarım arazilerinin bulunduğu bazı alanlar baraj gölünün altında kalırken su kaynaklarının tarımsal faaliyetlerde değerlendirilmesiyle üretim biçimleri de değişmeye başladı.

Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesinin kayıtlarına göre ilçede sulama imkânlarının gelişmesinin ardından pamuk üretiminde artış yaşandı.

Bununla birlikte buğday, arpa, mercimek ve diğer tarımsal ürünler ile hayvancılık, Hilvan’ın kırsal ekonomisindeki yerini korudu.

Binlerce yıllık geçmişten günümüze

Hilvan, bugünkü ilçe merkezinin kuruluşundan çok daha eskiye uzanan bir yerleşim geçmişine sahip.

Nevali Çori’deki Neolitik kalıntılar, Balkı çevresindeki Tunç Çağı izleri ve Roma ile Orta Çağ’a ait yapı parçaları, bu coğrafyanın farklı dönemlerde insanlar tarafından kullanıldığını gösteriyor.

Osmanlı döneminde Karacurun adıyla gelişen yerleşim ise Cumhuriyet’in ilk yıllarında Hilvan adını alarak bugünkü idari kimliğine kavuştu.

Fırat havzasının doğal koşulları, tarımsal üretim ve hayvancılık kültürüyle şekillenen ilçe, bugün binlerce yıllık arkeolojik geçmişiyle yakın dönem kırsal yaşamının izlerini aynı coğrafyada buluşturuyor.

Bir zamanlar kara dibek taşıyla anılan küçük bir köyden bugünkü Hilvan’a uzanan bu tarih, Güneydoğu Anadolu’da yerleşimin, üretimin ve insanın doğayla kurduğu ilişkinin farklı dönemlerdeki izlerini günümüze taşıyor.

Kaynak: Birlik Haber Ajansı (BHA)

Avatar fotoğrafı

By Okan Sadri Engin

Okan Sadri Engin; gazeteci, yazar, yönetmen ve oyuncudur. Sinema, medya ve kültür-sanat alanlarında çalışmalar yürütmektedir. Altınordu Haber Merkezi'nin BÖLGE 7 HABER markasına dönüşen yayıncılık sürecinde görev almış olup BÖLGE 7 HABER Genel Yayın Yönetmeni olarak çalışmalarını sürdürmektedir. Toplum, kültür-sanat, medya ve güncel gelişmeler üzerine köşe yazıları kaleme almaktadır.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir